martes, 6 de marzo de 2018

El txoko de plantas aromáticas, medicinales y de uso culinario de Kontxa Naturgunea ("El Mato") - IX

Este txoko despierta los sentidos, sobre todo el olfato y, en menor medida, también la vista, el gusto y el tacto. Se trata de una colección de casi 40 plantas en los meses  de buen tiempo, cantidad que se ve reducida sensiblemente en invierno, ya que algunas de las plantas son de temporada y otras no  suelen soportar los rigores del invierno.

Txoko honek zentzumenak pizten ditu,  gehien bat usaimena eta, neurri txikiagoan, ukimena, ikusmena eta dastamena. Eguraldi onarekin   40 landare inguruko  bilduma egoten da, baina neguan kantitate hori nabarmenki  txikiagotzen da, landare batzuk sasoikoak direlako eta beste batzuek neguaren zorroztasuna gainditzen ez dutelako. 
Su ubicación está al lado de la chabola de piedra de "El Mato", al socaire de ésta, en un espacio soleado y que se creó  excavando sobre la inclinación del terreno, retirando la arcilla y rellenando con tierra vegetal, delimitándolo con unos troncos  de colores para darle vistosidad y sujetos con varillas. Al estar justo sobre el caminillo central de "El Mato" permite acercarse hasta su mismo borde y manipular los carteles de las plantas  y las ramitas u hojas de estas.
Kontxa Naturgunean dagoen harrizko txabolaren ondoan, haize ezkutuan eta inguru eguzkitsuan, kokatuta dago. Guneak malda txiki bat du eta koloreztatutako enbor batzuek (hagarekin tinkotuta daudenak) mugatzen dute.  Kontxa Naturguneko bide zidor nagusienetarikoaren alboan kokatuta dagoenez, bere ertzeraino helaraztea erraza da eta bertan dauden bai azalpenezko fitxak zein landareen  hosto edota adaskak maneiatu  ditzakete.
Prácticamente, todas las plantas  disponen de un cartelito (plastificado y con base de madera), que incluye el nombre en Euskera (color rojo) y castellano (color azul), así como su nombre científico (color negro). También  tiene una  pequeña descripción de la planta (la mayoría en euskera, si bien los hay bilingües -euskera y castellano-) y una pequeña fotografía ilustrativa.
Dado que la idea es renovar los cartelitos anualmente (por el sol y la lluvia se van deteriorando), a finales del invierno. Tenemos la voluntad de incorporar  próximamente el nombre de  las plantas también en inglés.
Ia landare guztiak plastifikatuta dagoen fitxatxo bat dute, honako informazioarekin: izena euskaraz (kolore gorriaz), izena gaztelaniaz (kolore urdina),  izen zientifikoa (kolore beltza), landarearen deskribapen txiki bat (nahiz eta elebidun batzuk egon euskaraz eta erdaraz idatziak, gehiengoak euskaraz daude) eta argazkitxo bat.
Eguzkiak eta euriak fitxak hondatzen dituenez, urtero berritu nahi ditugu eta oraingoan gainera landarearen izena ingeleraz ipintzeko nahia eta borondatea ere baditugu. Berriztatze lan hau negu amaieran egiteko asmoa daukagu.
SALBIA URDINA       Salvia farinacea        SALVIA AZUL
Vamos a mostraros algunas de nuestras plantas aromáticas, medicinales y de uso culinario de nuestro txoko:
Txoko honetan ditugun landare usaintsu, sendagarri eta sukaldaritzan erabiltzen direnetako batzuk erakutsiko dizkizuegu:
IZPILIKU MINA       Lavandula stoechas / Lavandula Spicata
LAVANDA FRANCESA / CANTUESO / TOMILLO BORRIQUERO
DESKRIBAPENA: Zurtoin tente adartsua eta lore-buru motz samarra eta sendoa duena, metro bete inguru luzea eta oso usaintsua. Leku eguzkitsuetan eta lehorretan hazten da.
ZERTARAKO ERABILTZEN DA: Buruko minetarako (loreak infusioetan), emozioak orekatzen ditu, depresio kontrakoa (kantitate handiak erabiliz)…
ERROMEROA      Rosmarinus officinalis     ROMERO 
DESKRIBAPENA: Zuhaixka usaintsua da. Hostoak finak eta txikiak ditu. Zurtoina gogorra da, egurtxo modukoa. Loreak txikiak dira, moreak eta zuriak.
ZERTARAKO ERABILTZEN DA? Gorputzeko minak sendatzeko.
NOLA? Erromero alkohola bezala.
ERROMERO HERRESTARIA    Romero Officinalis "postratus"   ROMERO RASTRERO
Barietate hau herrestaria da.


EZKAI-LIMOIA            Tymus x citriodorus     TOMILLO LIMÓN
Landare  hosto iraunkorra, 15-30 cmko altueraz eta limoi usaina  duena

EZKAIA       Tymus vulgaris      TOMILLO

MENDA TXOKOLATEA     Mentha chocolate pipermint    MENTA CHOCOLATE
EZAUGARRIAK: Usain-belarra, hosto iraunkorrekoa, hostoak verde ilunak ditu; udan lore zuri-arrosak ematen ditu.
Es utilizada como condimento para aromatizar y dar sabor a diversos platos al igual que otras hierbas aromáticas, y posee propiedades terapéuticas, es digestivo, antiséptico, analgésico…

ILENA-KALENDULA / MARI LOKA        Calendula officinalis     CALÉNDULA
DESKRIBAPENA: 30/70 cmko luzera har dezake. Zurtoina belarduna du. Hostoak luzeak eta obalatuak dira. Loreak laranjak eta horiak dira eta petalo obalatuak eta luzexkak dira.
ZERTARAKO ERABILTZEN DA? Loreak (petaloak) erabiltzen dira. Prestakin guztiak koipetan urtuko ditugu, eta ez alkoholean.
Larruazaleko afekzioetarako (onddoak, psoriasia, akne, haur-oihalek eragindako dermatitisa) erredurak, urradurak, ekzemak eta hilekoaren arazoetarako; odol-zirkulazioa hobetzen du eta minak arintzen ditu, liseri sistemarako eta flebitiserako eta barizetarako erabiltzen da, orbaintzailea baita.
NOLA? Ukenduz edo infusioan loreak egosi ostean.

GARRAISKA        Melissa officinalis        MELISA CITRONELA
y su variedad monchina de TORONJIL
Usain-zaporetsua. Landare polita, etxeko apaingarri: lore zuriak erlearen (grekeraz, melisa) erakarle izaki, kendu egin behar zaizkio. Hainbat pattarretan erabilia (Izarra, adib). Limoi-zukua daukan jaki edo edaria hobetu egiten da garraiska-hostoak erantsita. Patata, entsalada, ehiza, fruta eta postreetan. Hostoen infusioa, lasaigarri.


BASAMARRUBIA / ARRAGA
Fragaria Vesca
FRESA SALVAJE /  METRA
FRUTILLA SILVESTRE

Izen arrunt desberdinak ditu; hala nola, basamarrubia, fruitutxo basatia eta eskualde honetan “metra”. Ez da baratze-marrubiaren barietate basatia (Fragaria x ananassa, gaur egun gehien kontsumitzen den barietatea), izan ere espezie guztiz desberdina da. Bere antolatutako laborantza XIV. Mendean hasi zen,baina XVIII. mendean kontsumitzen hasi ziren hibrido handiagoak berehala ordezkatu zuten. Hala ere, basamarrubiaren zapore handiagoa dauka eta gourmet batzuek nahiago dute. Aurkikuntza arkeologikoei esker badakigu historiaurretik kontsumitzen den fruitua dela. Basamarrubiaren zati guztiek erabilera sendagarria daukate. Esaten dutenaren arabera, marrubiak jatea hortzak txuri mantentzen laguntzen du, azido malikoa baitauka. Otsailean marrubi antzua gehitu genuen gure web-gunean. Hemen bere argazkia jartzen dugu berriz, bi espezieen arteko desberdintasunak ikus ditzazuen, batez ere hosto eta petaloetan.
ASTAKAMAMILA / ZIZAREBELARRA
Santolina viridis “Oliva” / Santolina  chamaecyparissus 
SANTOLINA / ABRÓTANO HEMBRA / LINO SANTO
HIERBAPIOJERA / CIPRESILLO / MANZANILLA BASTA
Hosto estuak ditu, zati luzexkatan banatuak. Lore antzeko gerba bakunak ditu, horixkak, adarren muturrean. Landare usainduna da eta zapore mingotsa du. Toki lehorretan eta harritsuetan hazten da, Mediterraneoko karezko lurretan bereziki. Heste zizareak hiltzen ditu eta kamamilaren ordezko bezala erabiltzen da gerben infusioa.


LUISA BELARRA    Aloysia triphylla     HIERBA LUISA
Lo-eragilea da. Gastronomiarako erabiltzen da eta infusioa prestatzeko ere bai. Aromatikoa da, limoi usaina du. Luisa-belarra usainzaleon altxorra da. Hostoen limoi-usain freskoagatik ezaguna bada ere, gutxik igarriko luke lore-mordo xuriena, fina goxoa samurra... Loreona perfumetan ez bada, jasotzen zaila da. Hostoena bai erraza. Udako beroenean, ilargia goienean denean, gaua argi-azkorria erditzean hiltzen denean, hostoak bildu eta haizeberritzen den toki ilun eta lehor batean jaso. Meheak izaki, aise ihartuko dira. Gero, ukitu ordurako limoia ekarriko dizu sudur-mintzetara. Eskuetan kras-kras lauskitzen baduzu, lurrin ederra mintzetatik barrena odolera, nerbioak dantzan jarri eta burua jango dizu; eta erne, zeure onetik atera eta zeure hobera eramateko gai da.

LATXORTENA        Alysum maritimun       LOBULARIA MARITIMA
Que desprende un delicioso olor a miel
STEVIA        Stevia rebaudiana Bertoni        ESTEVIA
Esta planta da mucho juego porque se pueden  degustar y hasta comer sus hojitas dulces.
Es el azúcar natural que nos proporciona la madre naturaleza, un potente edulcorante. Solo hay que probar a comer una hojita de estevia, y la boca se nos llenará de un inmenso dulzor.
Entre sus beneficios destaca que regula los niveles de glucosa en la sangre, reduce la presión arterial, regula el aparato digestivo en general, reduce la grasa en personas obesas, reduce el colesterol, ayuda a quemar los triglicéridos.
Es antidiabética, hipotensora, cardiotónica (regula la presión y los latidos del corazón), diurética (ayuda a eliminar toxinas), antiácida (regula el aparato digestivo), antioxidante, antirreumática, antimicrobiana (el extracto de estevia elimina la E. coli, la salmonela), antibacterina y antifúngica (lo que la hace aconsejable para la limpieza bucal), tiene un potente efecto dérmico (revitaliza las células epiteliales y ayuda a cicatrizar las heridas rápidamente), combate la ansiedad, reduce el deseo de comer (en China el té de estevia se utiliza para perder peso) y regula los niveles de glucosa en sangre. 
La estevia  es originaria de Sudamérica y Centroamérica, donde tanto en Paraguay como en Brasil, la utilizan como edulcorante y planta medicinal desde hace más de 1.500 años. Es recomendable reproducirla por esqueje porque su semilla tiene poca capacidad reproductiva. Es una fuente de proteínas, fibra, hierro, fósforo, calcio, potasio, zinc y vitaminas A y C.
El listado de plantas de nuestra colección se completa con:
APIO ZURIA / ARBI-APIOA / PERREXIL HEZEA  Apium Golden Spartan   APIO BLANCO
PERREXILA     Petroselinum sativum/Petroselinum hortense     PEREJIL
PERREXIL KIZKURRA    Petroselinum crispum   PEREJIL CHINO / PEREJIL RIZADO
MARTORRIA     Coriandrum sativum      CILANDRO / PEREJIL CHINO
TXIKORIA-BELARRA / KARDABERA      Taraxacum Officinale     DIENTE DE LEÓN
BORTUSAI BELARRA / ERRUDA     Ruta Graveolens      RUDA
IZPILIKU FINA / BELARTXETA
Lavandula angustifolia /  Lavandula officinalis
LAVANDA INGLESA / LAVANDA FINA
SALBIA SENDAKARIA     Salvia lavandulifolia / Salvia officinalis     SALVIA
IZPILIKU HORZDUNA        Lavandula dentata       ALHUCEMA RIZADA
ASTAIZPILIKUA      Lavandula latifolia     ESPLIEGO / LAVANDA MACHO
TIPULINA       Allium schoenoprasum        CEBOLLINO
OREGANOA / OREGANUA / HAITZ BELARRA       Origanum vulgaris     ORÉGANO
ALBARAKA       Ocimum basillicum      ALBAHACA
MENDAFINA / MENTA BELARRA        Mentha x piperitha
HIERBABUENA / MENTA INGLESA / MENTA NEGRA
MENTA AMERICANA / MENTA DE BRANDY

MENDABELTZA       Mentha spicata /  Mentha viridis
MENTA VERDE / MENTA MARRÓN / MENTA DE CORDERO

ASTAMENDA / ARDI BELARRA       Mentha suaveolens / Mentha x rotundifolia
MENTA DE BURRO  / MASTRANZO / MENTA BRAVA / MENTA DE CABALLO

MENDA        Mentha spicata / Mentha viridis      HIERBABUENA / YERBABUENA
BERARAKIA / BEHARKI / RUKULA        Eruca vesicaria        RÚCULA
ANETA /  EZAMIHILUA         Anethum graveolens         ENELDO
BETIBIZIA      Helichrysum angustifolium  / Helichrysum italicum
PLANTA DEL CURRY SIEMPREVIVA DEL MONTE / INMORTAL / HELICRISO
KEDATS-LANDAREA / INTZENTSUA / INTSENTSUA          INCIENSO
Plectranthus madagascarieensis
ANIS-BELARRA / MIELOA / MIHILUA          Foeniculum vulgare         HINOJO
POLEO-MENTA / MENTA-POLEOA / MENDA POLEOA / TXORTALOA
Mentha pulegium             MENTA POLEO
                            

Los animales de Kontxa Naturgunea ("El Mato") - VIII

Karrantza es un cofre lleno de naturaleza y a los niños y niñas del valle les encantan los animales; de hecho muchos de ellos  los tienen cerca, en sus caseríos, en sus pabellones... y siempre tienen mil historias con animales que contarte, tantas que, a veces,  nos falta tiempo para  poder escucharles.
Karrantza naturaz inguratuta dago eta haraneko neska–mutilek animaliak oso gogoko dituzte; izan ere haietako askok hurbil dituzte, bere pabiloietan, bere baserrietan... eta beti  dituzte milaka istorio animaliei buruz  guri kontatzeko, baina, tamalez, sarritan denbora falta zaigu den-denak entzuteko.

Como no podría entenderse de otra manera, en Kontxa Naturgunea ("El Mato") tenía que haber sitio para los animales y lo hemos gestionado adquiriendo una  bonita y atractiva colección de unos treinta; animales elaborados  con resina, con acabado  de gran calidad y realismo, de tal manera que, a distancia, puedes pensar que entre los árboles de "El Mato"  hay un gato de verdad.
Kontxa Naturgunean animaliarik ez egotea, ulergaitza izango litzateke eta horregatik 30 inguru animaliren bilduma erakargarria kudeatzea lortu dugu. Hauek erretxinaz eginda daude eta ikaragarrizko kalitatea daukate, urrunetik ikusita egiazkoak ematen bait dute. 
Se trata de unas figuras que, en muchos casos, son de tamaño real, poco pesadas, y que se manejan con facilidad. Esta exquisita colección la adquirimos gracias a una subvención de AMPA en la primavera de 2017 y nos gustaría ampliarla  este año. Los animales se exponen en  días de buen tiempo (son los propios alumnos y alumnas las que  ayudan en esta tarea), recogiéndolos  al atardecer.
Kasu askotan, arinak, erraztasunez maneiatzekoak eta tamaina erreala duten animaliak dira. Bilduma  hau  2017ko udaberrian erosi genuen  AMPA-ko diru-laguntzari esker eta  urte honetan handitzea gustatuko litzaiguke. Animaliak eguraldi ona dagoenean Naturgunean kokatzen ditugu (zeregin honetan ikasleak laguntzen digute) eta arratsalde partera batu egiten ditugu.
Tenemos 3 gatos de diferentes colores, tres perritos en diferentes posturas, dos cabras, un cordero, un cerdo (chon, que estamos en Karrantza), dos patos, un gallo, dos conejos, dos ardillas,  varios pájaros, un jabalí y sus  4 jabatos, dos palomas, un águila, dos  loritos...
Bilduman  kolore desberdineko 3 katu, 3 txakur txikiko esertze desberdinetan, bi ahuntz, arkume bat, txerri bat, bi ahate, bi untxi, bi urtxintxa, hainbat txori, basurde bat eta bere 4 basurdekumeak, arrano bat, bi lorito... daude.

La colección  se incrementa con dos caracoles y una gallina de cerámica que ya teníamos en la escuela y con alguna muestra más que nos han traído: erizo y búho, por ejemplo.
Bilduma, jada eskolan izan ditugun  zeramikazko 2 barraskilorekin oilo batekin eta ekartzen joan diren beste animalia batzuekin (adibidez trikua eta hontza) ugaritzen da. 



Pero las figuras de animales de resina no son los únicos animales de Kontxa Naturgunea ("El Mato"). Por suerte, en este espacio natural del CEIP Concha se pueden  contemplar animales de verdad. Y no pocos. 
Zorionez,  erretxinaz egindako  irudiak ez dira Kontxa Naturgunean dauden  animalia bakarrak, ez horixe, Kontxa Eskola inguruko espazio naturalean benetako animalia ugari ere ikus ditzakegu eta.
Ya tenemos una completas y atractivas fichas explicativas de muchos de ellos, colección  de fichas que queremos, por un lado ir ampliando con las de los animales que nos faltan y, por otro, adaptarlas para que puedan ser utilizadas por los niños y niñas de  los diferentes ciclos. Por ejemplo, con poner si  es vertebrado o invertebrado; de qué clase (mamífero, ave, reptil... insecto), si es herbívoro, carnívoro u omnívoro; dónde vive (tierra, agua, aire...); cómo se reproduce... y poco más puede servir para el alumnado de los primeros cursos de  educación primaria.
Jada baditugu haietako  fitxa azalgarri eta erakargarri asko eginda, fitxa bilduma bat non alde batetik falta zaizkigun animalienekin handitzen joatea espero dugun, eta  bestetik, eskolako adin ezberdinetako neska–mutilek fitxa ulertzeko moduan moldatzea. Adibidez, ornoduna ala ornogabea den, zein motatakoa den  (ugaztuna, hegaztia, narrastia, intsektua…), haragijale, orojale edo belarjalea bada; bizi den tokia (lurra, ura, airea...) ... eta gutxi gehiago balio dezake  lehen hezkuntzako lehenengo zikloko ikastaldeentzat.

Estos son algunos de los animales que se pueden ver en "El Mato":
-- MAMÍFEROS: corzo, zorro, erizo, ardillas, topos, ratones de campo, musarañas, garduñas, gatos,...
-- ANFIBIOS y REPTILES: sapos, lagartijas y lagartos, sirones, culebras...
-- AVES: arrendajo, herrerillos, carboneros, tordos, cuervos, malviz, buitres, milano negro, milano real (rojo), paloma, ruin, lavanderas, petirrojos, urracas...
-- INSECTOS: hormigas, moscas y mosquitos, abejas, abejorros, avispas, mariposas, grillos, ciempiés, escarabajos, cucarachas, mariquitas, saltamontes... 
-- Otros INVERTEBRADOS: caracoles y babosas, lombrices, arañas...

Animalia hauek "El Mato"-m ikus daitezke:

-- ORNODUNAK: orkatza, azeria, kirikinoa, urtxintxak, satorrak, basasaguas,  satitsuak, lepazuriak, katuak, ..
-- ANFIBIOAK ETA NARRASTIAK: apoak, sugandilak eta .muskerrak, ziraunak, sugeak...
-- HEGAZTIAK: eskinosoa, amilotx urdina, kaskabeltza, zozoa, belea, birigarroa, saia, miru beltza, miru gorria,  haitz-usoa, txepetxa, buztanikara, txantxangorria, mika...
-- INTSEKTUAK: inurriak, euliak eta eltxoak, erleak, erlastarrak, liztorra, Asiako liztor beltza, tximeletak, kilkerrak, ehunzangoak, kakalardoak, ...labezomorroak, marigorringoak, matxinsaltoak...
-- Beste ORNOGABE batzuk: barraskiloak eta bareak, lur zizareak, armiarmak, ...
 
 
 

Estas fichas (tamaño A-3) las tenemos colocadas sobre unos paneles verdes y su ubicación la vamos a cambiar próximamente, para que  estén    accesibles y visibles.
Fitxa hauek (A-3 tamainan eginda)  taula berde batzuen gainean jarrita ditugu eta berauen kokapena aldatuko dugu, berauetara erraztasunen hurbildu  eta ikusgai egon daitezen.

Esporádicamente, nos encontramos con alguno de ellos y aprovechamos para que nuestro alumnado lo vea de cerca y pueda aprender más de ellos, como por ejemplo cuando  en primavera  nos encontramos un par de sirones o enanagos (anguis fragilis), que parece de la familia de las serpientes, pero que, en realidad, es de la familia de los lagartos. Les pusimos hasta nombres (Mikeltxo eta Begotxu)y durante un par de días los tuvimos en una urna acondicionada, para después ponerlos de nuevo en libertad.


Zer deritzozue?   Gustatzen  zaizkizue gure animaliak?
¿Qué? ¿Os gustan nuestros animales?
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...